Η παιδική φράση που όλοι γνωρίζουμε
Σχεδόν όλοι έχουμε ακούσει ή χρησιμοποιήσει κάποια στιγμή τη φράση «όποιος το λέει, είναι». Πρόκειται για μία από τις πιο χαρακτηριστικές απαντήσεις της παιδικής ηλικίας απέναντι σε μια προσβολή, έναν χαρακτηρισμό ή μια κατηγορία. Παρότι εκ πρώτης όψεως μοιάζει με μια απλοϊκή και αφελή αντίδραση, η συγκεκριμένη φράση αγγίζει βαθύτερα ψυχολογικά, παιδαγωγικά και κοινωνικά ζητήματα που απασχολούν τόσο την επιστήμη της ψυχολογίας όσο και τη φιλοσοφία της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο η φράση αυτή περιέχει έναν πυρήνα αλήθειας. Είναι δυνατόν οι άνθρωποι να βλέπουν στους άλλους στοιχεία που υπάρχουν μέσα τους; Η απάντηση δεν είναι απόλυτη. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχολογία αναγνωρίζει ότι σε αρκετές περιπτώσεις οι αντιλήψεις μας για τους άλλους επηρεάζονται σημαντικά από τον εσωτερικό μας κόσμο. Συχνά οι άνθρωποι δεν βλέπουμε τα πράγματα όπως πραγματικά είναι, αλλά όπως είμαστε εμείς. Οι εμπειρίες, οι φόβοι, οι ανασφάλειες, οι επιθυμίες και οι πεποιθήσεις μας λειτουργούν ως φίλτρα μέσα από τα οποία ερμηνεύουμε την πραγματικότητα.
Οι αμυντικοί μηχανισμοί πίσω από τις κρίσεις μας
Ένας από τους σημαντικότερους ψυχολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με το φαινόμενο αυτό είναι η Προβολή (Projection). Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, η προβολή αποτελεί έναν αμυντικό μηχανισμό μέσω του οποίου το άτομο αποδίδει σε άλλους σκέψεις, συναισθήματα ή χαρακτηριστικά που δυσκολεύεται να αποδεχθεί στον εαυτό του (Freud, 1911/1958). Έτσι, κάποιος που βιώνει έντονη επιθετικότητα μπορεί να θεωρεί ότι όλοι γύρω του είναι εχθρικοί, ενώ ένα άτομο με έντονη ανασφάλεια συχνά αντιλαμβάνεται τους άλλους ως επικριτικούς ή απορριπτικούς. Δεν είναι λίγες οι φορές που αυτό που μας ενοχλεί περισσότερο στους άλλους είναι κάτι που, συνειδητά ή ασυνείδητα, δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας
Η προβολή όμως δεν είναι ο μοναδικός μηχανισμός που μπορεί να εξηγήσει τη συγκεκριμένη στάση. Η ψυχολογική έρευνα έχει αναδείξει και άλλους αμυντικούς μηχανισμούς που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους γύρω μας. Ένας από αυτούς είναι η Άρνηση (Denial), κατά την οποία το άτομο απορρίπτει πληροφορίες ή εμπειρίες που απειλούν την αυτοεικόνα του. Αντί να αναγνωρίσει μια προσωπική αδυναμία, επιλέγει να θεωρεί ότι το πρόβλημα βρίσκεται αποκλειστικά στους άλλους.
Παράλληλα, συναντάμε τη Mετατόπιση (Displacement), έναν μηχανισμό κατά τον οποίο συναισθήματα όπως ο θυμός, η απογοήτευση ή η ματαίωση εκφράζονται προς ασφαλέστερους στόχους αντί προς την πραγματική τους πηγή. Ένα παιδί που βιώνει ένταση στο οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να επιτίθεται λεκτικά στους συμμαθητές του, ενώ ένας ενήλικας που αισθάνεται πίεση στην εργασία του μπορεί να γίνεται υπερβολικά επικριτικός απέναντι στους δικούς του ανθρώπους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η Αντίδραση Σχηματισμού (Reaction Formation). Σε αυτή την περίπτωση, το άτομο εκδηλώνει συμπεριφορές αντίθετες από τα πραγματικά του συναισθήματα. Κάποιος που νιώθει βαθιά ανασφάλεια μπορεί να εμφανίζεται υπερβολικά αλαζονικός, ενώ κάποιος που φοβάται την απόρριψη μπορεί να γίνεται ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στους άλλους. Η επιθετικότητα, πολλές φορές, κρύβει φόβο και όχι δύναμη.
Σημαντικός είναι και ο μηχανισμός της Εξωτερίκευσης της Ευθύνης (Externalization). Πρόκειται για την τάση του ανθρώπου να αποδίδει τις δυσκολίες, τις αποτυχίες ή τα λάθη του σε εξωτερικούς παράγοντες και όχι στις δικές του επιλογές. Όταν αυτή η στάση γίνεται μόνιμος τρόπος σκέψης, περιορίζεται η αυτογνωσία και μειώνεται η δυνατότητα προσωπικής ανάπτυξης. Ο άνθρωπος παύει να αναρωτιέται τι θα μπορούσε να αλλάξει ο ίδιος και αναζητά διαρκώς τους υπεύθυνους γύρω του.
Όταν βλέπουμε αυτό που περιμένουμε να δούμε
Η γνωστική ψυχολογία προσθέτει μια ακόμη διάσταση μέσα από το φαινόμενο της Προκατάληψης Επιβεβαίωσης (Confirmation Bias). Σύμφωνα με αυτό, οι άνθρωποι έχουμε την τάση να αναζητούμε, να ερμηνεύουμε και να θυμόμαστε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας (Nickerson, 1998). Αν θεωρούμε κάποιον εγωιστή, παρατηρούμε κυρίως τις συμπεριφορές που ενισχύουν αυτή την εικόνα, αγνοώντας συχνά στοιχεία που την αμφισβητούν. Έτσι, πολλές φορές δεν βλέπουμε τον άλλον όπως πραγματικά είναι, αλλά όπως περιμένουμε να είναι.
Τι συμβαίνει όταν το παιδί απαντά "όποιος το λέει, είναι"
Αξίζει επίσης να εξετάσουμε πώς λειτουργεί η φράση «όποιος το λέει, είναι» από την πλευρά αυτού που τη χρησιμοποιεί. Για ένα παιδί αποτελεί συνήθως μια άμεση και αυθόρμητη άμυνα απέναντι στη συναισθηματική δυσφορία που προκαλεί μια προσβολή. Η ανταπόδοση του χαρακτηρισμού προσφέρει μια προσωρινή αίσθηση προστασίας και ελέγχου. Ωστόσο, δεν συμβάλλει στην ουσιαστική επεξεργασία των συναισθημάτων ούτε στην ανάπτυξη αποτελεσματικών δεξιοτήτων επίλυσης συγκρούσεων.
Συναισθηματική Νοημοσύνη και Ενσυναίσθηση
Από παιδαγωγική σκοπιά, το ερώτημα είναι κατά πόσο τέτοιες αντιδράσεις βοηθούν στη διαμόρφωση ώριμων προσωπικοτήτων. Η έρευνα δείχνει ότι η ανάπτυξη της Συναισθηματικής Νοημοσύνης συνδέεται με την ικανότητα αναγνώρισης, κατανόησης και διαχείρισης των συναισθημάτων, τόσο του εαυτού, όσο και των άλλων (Goleman, 1995). Όταν ένα παιδί μαθαίνει να απαντά σε κάθε επίθεση με μια αντίστοιχη αντεπίθεση, χάνει την ευκαιρία να καλλιεργήσει δεξιότητες ενσυναίσθησης, αυτορρύθμισης και αποτελεσματικής επικοινωνίας.
Το ίδιο ισχύει και για την Ενσυναίσθηση, δηλαδή την ικανότητα κατανόησης της συναισθηματικής κατάστασης του άλλου. Η ενσυναίσθηση απαιτεί να υπερβούμε την άμεση αμυντική αντίδραση και να αναρωτηθούμε τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά του άλλου ανθρώπου. Ίσως ο θυμός του να προέρχεται από φόβο, η επιθετικότητά του από ανασφάλεια ή η απόρριψή του από προσωπικό πόνο. Η φράση «όποιος το λέει, είναι» δεν διευκολύνει αυτή τη διαδικασία κατανόησης· αντίθετα, συχνά διαιωνίζει τη σύγκρουση.
Από την παιδική αυλή στον δημόσιο διάλογο
Από μια ευρύτερη κοινωνική οπτική, η συγκεκριμένη φράση αντικατοπτρίζει μια τάση που παρατηρείται συχνά και στον δημόσιο διάλογο. Αντί να εξετάζουμε τα επιχειρήματα ή τα γεγονότα, πολλές φορές καταφεύγουμε σε χαρακτηρισμούς και αμοιβαίες κατηγορίες. Η συζήτηση μετατρέπεται σε ανταλλαγή ετικετών και η ουσία χάνεται. Η παιδική φράση μοιάζει να επιβιώνει και στην ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας την ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων και του δημόσιου λόγου.
Η χριστιανική προσέγγιση και η αυτογνωσία
Η χριστιανική παράδοση προσφέρει μια διαφορετική προοπτική. Ο Χριστός, στην Επί του Όρους Ομιλία, προτρέπει τον άνθρωπο να εξετάζει πρώτα τη δική του κατάσταση πριν επικεντρωθεί στα λάθη των άλλων:
«Τί δε βλέπεις το κάρφος το εν τω οφθαλμώ του αδελφού σου, την δε δοκόν την εν τω σω οφθαλμώ ου κατανοείς;» (Ματθ. 7:3),
(Γιατί βλέπεις το άχυρο στο μάτι του αδελφού σου, ενώ δεν προσέχεις το δοκάρι που βρίσκεται στο δικό σου μάτι;).
Η προτροπή αυτή δεν αποτελεί μόνο μια πνευματική διδασκαλία, αλλά και μια βαθιά ψυχολογική αλήθεια. Η αυτογνωσία προηγείται της κριτικής και η προσωπική ευθύνη προηγείται της κατηγορίας.
Το πραγματικό ερώτημα
Ίσως τελικά το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν «όποιος το λέει, είναι», αλλά αν εμείς έχουμε το θάρρος να εξετάσουμε γιατί το λέμε. Κάθε κρίση που διατυπώνουμε για έναν άλλον άνθρωπο αποτελεί ταυτόχρονα ένα παράθυρο προς τον δικό μας εσωτερικό κόσμο. Όσο πιο εύκολα χαρακτηρίζουμε, τόσο δυσκολότερα γνωρίζουμε. Και όσο περισσότερο επιμένουμε να βλέπουμε τα λάθη των άλλων, τόσο κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε τα δικά μας.
Κάθε φορά που δείχνουμε με το δάχτυλο τον άλλον, τρία δάχτυλα δείχνουν προς εμάς. Η ζωή μάς καλεί όχι μόνο να αξιολογούμε τους άλλους, αλλά κυρίως να γνωρίζουμε τον εαυτό μας. Ίσως γι’ αυτό η μεγαλύτερη σοφία να μην βρίσκεται στην απάντηση «όποιος το λέει, είναι», αλλά στη σιωπηλή και έντιμη ερώτηση: «Υπάρχει άραγε κάτι από αυτό και μέσα μου;». Από αυτήν την ερώτηση αρχίζει η αυτογνωσία, η ταπείνωση και τελικά η αληθινή σχέση με τον συνάνθρωπο.
Βιβλιογραφία
Freud, S. (1958). Psycho-Analytic Notes upon an Autobiographical Account of a Case of Paranoia. New York: Basic Books. (Original work published 1911).
Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
Nickerson, R. S. (1998). Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.
Vaillant, G. E. (1992). Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researchers. Washington, DC: American Psychiatric Press.
American Psychological Association. (2023). APA Dictionary of Psychology. Washington, DC: APA.
